DEWON

Mapa Polski z wychodniami dewonuNa terenie Polski w okresie dewo雟kim istnia這 rozleg貫 morze, z regu造 p造tkie jedynie g喚bsze by這 w partiach SW Polski. Utwory dewonu osadza造 si bezporednio na obszarach starych platform: prekambryjskiej oraz paleozoicznej, osi鉚aj do spore mi嘀szoci, jednak pniejsza erozja i denudacja zmniejszy造 j. W Polsce ska造 tego okresu s szeroko rozprzestrzenione i przykryte osadami m這dszymi, tylko w paru miejscach wychodz na powierzchni. G堯wnym i najwi瘯szym rejonem wyst瘼owanie utwor闚 dewo雟kich s G鏎y wi皻okrzyskie, pozosta貫 tereny na kt鏎ych znajdziemy wychodnie dewonu to Wy篡na Krakowsko-Cz瘰tochowska (Dziewki k. Siewierza, Klucze, D瑿nik k. Krakowa), Sudety (depresja wiebodzic, rejon G鏎 Bardzkich, ok. Wzg鏎z Strzeli雟kich, ok. G逝cho豉z闚, Paczkowa, G. Kaczawskie). Poza tymi regionami dewon zosta stwierdzony jedynie w wierceniach  na obszarze radomsko-lubelskim, na S od G. wi皻okrzyskich w niecce Miechowskiej, na Wy篡nie l零kiej oraz na terenie Pomorza Zachodniego, a po Bydgoszcz i Toru. Utwory dewo雟kie s reprezentowane przez r騜norodne ska造 od wapieni i dolomit闚, przez zlepie鎍e, piaskowce po 逝pki. W ska豉ch tych do licznie wyst瘼uje fauna morska w postaci g這wonog闚, koralowc闚, g鉉ek, brachiopod闚, liliowc闚, ryb pancernych i wielu innych. Dzi瘯i tej faunie, a g堯wnie konodontom zosta豉 ustalona szczeg馧owa stratygrafia dewonu.

PALEOGEOGRAFIA DEWONU


Og鏊ny szkic paleogeograficzny dewonu w Polsce
1 - obszary wyniesione i denudowane w dewonie (brak osad闚), 
2
- prawdopodobny zasi璕 szelfu dewo雟kiego (morza epikontynetalnego), 
3
- strefa morza geosynklinalnego.

 

Fauna Dewonu

 

 

UTWORY DEWONU W G紑ACH WI邛OKRZYSKICH

Dewon w regionie wi皻okrzyskim jest okresem kt鏎y pozostawi do liczne osady, kt鏎e mia造 du篡 wp造w na dzisiejszy wygl鉅 g鏎 wi皻okrzyskich. Osady te (g堯wnie wapienie, dolomity i piaskowce) buduj liczne pasma g鏎skie, kt鏎e maj rozci鉚這 NW-SE. Ze wzgl璠u na du瞠 zr騜nicowanie litologiczne (co jest wynikiem odmiennych rodowisk sedymentacji w dawnym morzy dewo雟kim) utwor闚 tego samego wieku, G鏎y wi皻okrzyskie dzieli si na region po逝dniowy - kielecki i p馧nocny - 造sog鏎ski.

Mapa geologiczna G鏎 wi皻okrzyskich bez utwor闚 kenozoicznych

Region po逝dniowy (kielecki)

    We wczesnym dewonie, tereny regionu po逝dniowego by造 wyniesione i intensywnie niszczone, tak wi璚 osad闚 tego okresu brak tutaj, co wi璚ej w pewnych rejonach pierwotne pod這瞠, kt鏎e stanowi造 osady ordowiku i syluru zosta這 tak瞠 zerodowane, a po utwory kambru. Najstarszymi osadami w regionie s zlepie鎍e podstawowe, le蕨ce niezgodnie na utworach poprzednich okres闚. W emsie, rozpocz窸a si tu transgresja morska zostawiaj鉍 po sobie piaskowce i kwarcyty. W dewonie rodkowym istniej鉍e morze zaznacza si ju wyraniej sedymentacj w璕lanow, w eiflu osadzaj si dolomity, w dolnym 篡wecie masywne dolomity biohermowe. W g鏎nym 篡wecie trwa sedymentacja masywnych grubo豉wicowych wapieni stromatoporidowo-koralowcowych [foto 1, foto 2, foto 3], do powszechnych w ca造m regionie. Osady te buduj g堯wne pasma wzniesie (G. Zamkowa, Zelejowa). Schy貫k 篡wetu reprezentowany jest przez wapienie p造towe z rogowcami, kt鏎e by造 ju osadzane w nieco g喚bszym zbiorniku. Og鏊nie w rejonie po逝dniowym w dewonie morze by這 do p造tkie, co umo磧iwi這 bujny rozw鎩 fauny koralowcowej i stromatoporoidowej, natomiast, na p馧noc w regionie 造sog鏎skim morze by這 znacznie g喚bsze. We franie powstaj grubo豉wicowe wapienie z liczn faun, kt鏎e w aktualnej morfologii zaznaczaj si wyniesieniami (Kadzielnia, Rzepka). W g鏎nym franie, w obr瑿ie dolomit闚 zaczynaj pojawia si utwory ilaste, co wiadczy o pog喚bianiu si zbiornika, a konkretnie du瞠j platformy na terenie regionu po逝dniowego. W famenie, w g喚bokim ju zbiorniku morskim, powstaj wapienie, margle i 逝pki, bez udzia逝 fauny koralowcowo-stromatoporoidowej, za to z liczn faun g這wonogow, zw豉szcza w g鏎nym famenie. Wyst瘼uj鉍e tu klimenie i goniatyty pozwoli造 na wydzielenie kilku poziom闚 stratygraficznych - tabela [foto 4, foto 5]. Na utworach dewonu osadzi造 si jeszcze g喚bokomorskie utwory ilasto-krzemionkowe dolnego karbonu, a nast瘼nie ca造 teren zosta sfa責owany.

Tabela stratygraficzna dewonu w regionie kieleckim
g鏎ny famen wapienie klimeniowe, ciemne 逝pki ilaste, margle; Poziomy:

Woclumeria,
Laevigites,
Platyclymenia,
Prolobites
fran wapienie p造towe z Manticoceras,
wapienie stromatoporoidowo-koralowcowe (kadzielnia雟kie) z Hypothyris cuboides
rodkowy 篡wet wapienie p造towe z rogowcami
wapienie biohermowe z amfiporami, stromatoporoidami i koralowcami (miejscami dolomity)
eifel dolomity margliste
dolny ems 逝pki, szarog豉zy,
piaskowce z plakodermami
zlepie鎍e podstawowe

 

Lista stanowisk i ods這ni耩 utwor闚 dewonu w G鏎ach wi皻okrzyskich

Najwa積iejsze ods這ni璚ia i profile w po逝dniowo-zachodniej czci G鏎 wi皻okrzyskich (Kowala, Kadzielnia, Ch璚iny, Ga喚zice)

Region p馧nocny (造sog鏎ski)

    W regionie p馧nocnym profil dewonu zaczyna si osadamy klastycznymi w postaci i這wc闚 i mu這wc闚 z wk豉dkami piaskowc闚, spoczywaj鉍ych zgodnie na utworach syluru g鏎nego (na wschodzie strefy 造sog鏎skiej wyst瘼uj osady margliste formacji bostowskiej). W zachodniej czci strefy, w przetrwa造m od syluru zbiorniku morskim, nast瘼uje wys這dzenie i rozpoczyna si sedymentacja osad闚 l鉅owych wykszta販onych jako winiowe i zielone mu這wce poraz piaskowce zaliczane do warstw klonowskich. W wy窺zej czci dolnego dewonu dalej trwa豉 sedymentacja w zbiornikach rodl鉅owych (pstre piaskowce z skonym warstwowaniem), jednak od zachodu powoli zaczyna transgredowa morze, pozostawiaj wk豉dki utwor闚 ilastych i piaszczystych z faun trylobit闚, ramienionog闚, ma鹵y - formacja zag鏎za雟ka (g鏎ny ems) i formacja 逝pk闚 z Bukowej G鏎y (ems/eifel). 
    W dewonie rodkowym zaznacza si stopniowe przejcie osad闚 klastycznych do osad闚 w璕lanowych. Na zachodzie strefy s to dolomity margliste, w centrum wida jeszcze spory udzia klastyk闚 (mu這wce i i造), natomiast na wschodzie utwory ilaste, margliste i wapienne z bardzo bogat faun. Takie, bogate w skamienia這ci osady ilasto-margliste znane s licznych ods這ni耩 w okolicy Grzegorzowic (warstwy grzegorzewickie). Fauna reprezentowana jest przez korale, liczne ramienionogi, liliowce, trylobity, mszywio造, ma鹵oraczki. Warstwy grzegorzewickie ko鎍z si piaskowacami i zalegaj鉍ymi nad nimi wapieniami d鉉rowskimi. Najwy窺z czec eiflu stanowi utwory formacji wojciechowskiej w postaci dolomit闚 marglistych. Powy瞠j zalegaj naprzemianleg貫 篡weckie wapienie, margle i 逝pki margliste z faun nale蕨ce do formacji skalskiej i przykrywaj鉍e j utwory ilasto-mu這wcowe formacji wi皻omarskiej (zaliczane do g鏎nego 篡wetu). Profil dewonu rodkowego zamykaj utwory ilasto-margliste formacji niadkowskiej, z wk豉dkami wapieni rafowych opisywanymi jako olistolity (warstwy pokrzywia雟kie), oraz 逝pkowe osady warstw nieczulickich (zaliczane do franu). Przejcie osad闚 w璕lanowych do ilastych wskazuje na zmian warunk闚 sedymentacji, pog喚bienie zbiornika i znaczny dop造w materia逝 terygenicznego.
    Dewon g鏎ny rozpoczyna si wspomnianymi ju warstwami nieczulickimi, oraz osadami typu przejciowego z utwor闚 ilastych do w璕lanowych - wapienie szyd堯weckie. Nad nimi spoczywaj wapienie z wk豉dkami margli (z lokalnie wyst瘼uj鉍ymi rogowcami) reprezentuj鉍e warstwy kostom這ckie. Wapienie kostom這ckie przykryte s kompleksem wapieni, 逝pk闚 i margli famenu (warstwy radli雟kie), kt鏎e zamykaj od g鏎y profil dewonu.
    Stref 造sog鏎sk cechuje ci鉚這 sedymentacji, w dewonie nie zaznaczy造 si znacz鉍e ruchy, kt鏎e wypi皻rzy造 by obszar, jak to mia這 miejsce w strefie kieleckiej...

Tabela stratygraficzna dewonu w regionie 造sog鏎skim

   

Litologia

Fauna

g鏎ny
(354-369 mln lat)
FAMEN 逝pki, wapienie, tufity trylobity; Posidonia venusta, Lingula lagoviensis, Spirifer verneuli
FRAN warstwy kostom這ckie (wapienie z rogowcami), wapienie tentakulitowe  
warstwy szyd堯weckie
warstwy nieczulickie (逝pki zielone)
tentakulity
rodkowy
(369-381 mln lat)
玆WET warstwy pokrzywia雟kie z koralami i stromatoporami  
warstwy wi皻omarskie (逝pki i szarog豉zy)  
warstwy skalskie (wapienie margliste, margle, 逝pki, wapienie krynoidowe) Spirifer macrorhynchus, Hypothyris coronata
dolomity Amphipora ramosa, Bornhardtina skalensis
EIFEL

________
 KUWIN

逝pki brachiopodowe, dolomity margliste - warstwy wojciechowickie, wapienie p造towe Calceola sandalina, Spirifer elegans, Spirifer dobrowiensis
piaskowce; warstwy grzegorzewickie (逝pki mu這wcowe, margle, wapienie) Spirifer specious, Calceola sandalina
dolny
(381-400 mln lat)
EMS piaskowce ciosowe
warstwy zag鏎za雟kie
Chonetes subquadrata, Ch. sarcinulata, Camarotoechia imitatrix, Spirifer paradoxus, Sp. subcuspidatus, Sp. carinatus, Sp. arduennensis, Centronella guerangeri, trylobity Treveropyge rotundiformis, Cryphaeus lacinatus, Homalonotus scabrosus
piaskowce skolitusowe i pstre, 逝pki pstre
PRAG / 疳gen warstwy barcza雟kie (piaskowce, 逝pki) plakodermy Machaeracanthus polonicus; Palaeosolen simplex, Paracyclas rugosa, Grammysia irregularis
LOCHKOW / 疾dyn warstwy klonowskie (piaskowce, 逝pki) ryby pancerne Pteraspis, Cephalaspis

 

 
 

PODZIA STRATYGRAFICZNY

ODDZIA PI邛RO PIETRO FAUNISTYCZNE KONODONTY AMONITOWATE
         
DEWON
G紑NY
FAMEN Woclumeria Siphonodella preasulkata Cyrtoclymenia eurymphala
Woclumeria spheroides
Kalloclymenia subarmata
Palmatolepis expansa
Clymenia
Platyclymenia Pa. perlobata postera
Gonioclymenia speciosa
Gonioclymenia hoevensis
Platyclymenia annulata
Prolobites delphinus
Pseudoclymenia sandbergi
Prolobites Pa. rugosa trachytera
Pa. marginifera
Cheiloceras Sporadoceras pompeckij

Cheiloceras curvispina

Pa. rhomboidea
Pa. crepida
Pa. triangularis
FRAN Manticoceras Pa. linguiformis
Pa. gigas
Crickites holzapfeli
Manticoceras adorfense
M. cordatum
M. carinatum
M. nodulosum
Ancyrognathus triangularis
Polygnathus asymmetricus
DEWON RODKOWY 玆WET Pharciceras Pharciceras lunulicosta
Palmatolepis dispirilis
Schmidtoghanthus hermanni/Polyghanthus cristatus
Polygnathus varcus Maenioceras terebratum
M. Molarium
Maenioceras
Po. xylus ensensis

 

EIFEL Pinacites Cabrieroceras crispiforme
Tortodus k. kockelianus Werneroceras ruppachense
T. k. australis Foordites occultus
Po. costatus costatus Pinacites jugleri
Anarcestes Po. c. partitus Foordites platypleura
DEWON
DOLNY
EMS Po. c. patulus Anarcestes lateseptatus
Po. serotinus Sellanarcestes wankenbachi
inversus Latanarcestes
Anetoceras Gyroceratites gracilis
Po. gronbergi Gyroceratites laevis
Mimogoniatites fecundus
Po. dehiscens

 

GRAPTOLITY
  pacificus
PRAG 
[ZIGEN]
  pireneae
yukonensis
kindlei
thomasi

 

sulcatus
fanicus
LOCHKOW [浩DYN]   peavis falcarius
hercynicus
delta  
eurakaensis uniformis
woschmidti

 

Podzia famenu na podstawie g這wonog闚 dla G. wi皻okrzyckich (wg. J. Czarnocki 1989; H. Makowski 1971; T. Woroncowa-Marcinowska 2003)

     
Woclumeria g鏎ny Woklumeria sphaeroides
W. plana
Epiwoklumeria applanata
dolny Dimeroclymenia semicostata
Kielcensia b. bohdanowiczi
Clymenia g鏎ny Costaclymenia cf. binodosa
Costaclymenia limata
dolny Clymenia laevigata
Nodosoclymenia distincta
Gyroclymenia sophiae
Platyclymenia g鏎ny Platyclymenia limata
Pl. unisulcata
dolny Pl. annulata
Pl. quadrata
Pl. gabra
Prolobites g鏎ny Platyclymenia lagowiensis
Cyrtoclymenia involuta
dolny Gyroclymenia angulata
Cheiloceras Dimeroceras
Posttornoceras
Paratornoceras
Praemeroceras
Paratorleyoceras globosum
Cheiloceras (Staffites) curvispina
Ch. (Cheiloceras) subpartitum
Phoenxites

 

Literatura - wybrane pozycje dotycz鉍e geologii dewonu w Polsce